"Elikadura burujabetza berreskuratzea nahitaezkoa da; beste herrialde batzuetako mendekotasunak ondorio larriak ditu"

Liburuan mantenugaietan sakontzen duzu. Elikagai ekologikoek balio nutritibo handiagoa al dute?

Bai, eta horretarako dago nutrizio ekologikoaren eskuliburu hau, gure ikerketetatik bildu ditugun milaka erreferentziatako datuen bidez balioan jartzen duena. Argitalpen hau eskuliburu formatuan idatzitako lan bat da, eta nutrizio ekologikoari buruzkoa da. Nutrizio ekologikoaren kontzeptua berria da eta nutrizioa elikadura-sistemaren maila guztiak kontuan hartzen dituen kontzeptu holistikoa dela adierazten du. Nutrizioan, elikagaien kalitatea, balantze ekologikoa eta bizi-zikloaren balorazioa, elikadura-sistemek kliman duten eragina, munduko nutrizioa, elikagaien prezioak... barne hartuta. Dagoeneko ez da dieta-eredu bat edo elikadura-jarraibide batzuen jarraipen-eredu bat ezartzea soilik, elikadura eta nutrizioa beste gizarte, ingurumen eta ekologia-balio batzuekin lotuta baitaude.

Adibidez, nik letxuga bat jan behar dut, eta letxuga hori jatearen eragina nire osasun-egoerara eta nutrizio-egoerara doa. Gizarte eta ingurumen-ekintza askotan eragiten du: letxuga hori hurbileko ekoizpen ekologikoko eredu batetik datorren, karbono-aztarna, tokiko ekonomiarentzako inpaktu sozialak, ekoizpen-ereduaren ingurumen-eraginak, haren garraioan sortzen duen karbono-aztarna.

Landa-mundu bizi baten garrantzia, gaurkotasun handiko gaia

Nik dagoeneko modu agroekologikoan hitz egiten dut, landa-munduari oso lotuta dagoelako. Agro terminoa hain da garrantzitsua landa-eremuari dagokionez, eremu bizia eta landa-eremu bizia duelako. Ekologikoa, ekoizpen ekologiko eta logikora jo behar dugulako, gure elikadurak ere logikoa izan behar duelako. Eta horregatik hitz egiten dut agroekologian elkartuta dauden hiru kontzeptu hauetaz.

Nola dago zatituta liburua?
Liburua bi zatitan banatuta dago. Lehen zatian, mantenugai garrantzitsuen multzo guztiei buruzko informazioa jasotzen da: karbohidratoak, gluzidoak, proteinak, bitaminak. Molekula den kontzepturik oinarrizkoena aztertzen dugu. Eta, azkenean, elikagai ekologikoen eta konbentzionalen mantenugaiak bereizten ditugu.

Liburuaren bigarren zatia elikagai talde garrantzitsuei buruzkoa da: zerealak, lekaleak, frutak, barazkiak, haragia eta arraina, esnekiak, arrautzak, fruitu lehorrak… Talde bakoitzaren garrantzia azaltzen da, eta talde bakoitzaren barruan, zein elikagaik duten balio elikagarri handiena, eta elikagai ekologikoen eta konbentzionalen arteko alderaketa.

Datu asko bildu ditugu geure ikerketetan, doktoretza-tesietan, masterretan, karrera amaierako lanean… Lan ikaragarria, bildutako informazio guztiarekin argitaratu beharrekoa. Eta horrela atera da liburu hau.

Liburuan elikagai ekologikoen eta ez-ekologikoen arteko konparazioa egiten duzu. Alde handia dago elikagai ekologikoen eta ez-ekologikoen mantenugaien kontzentrazioetan?

Liburuaren azken kapituluan dieten ebaluazioari buruz hitz egiten dut. Dietak elikagaien kalorien arabera kuantifikatzen dira. Hau da, zuk egunean 2.000 edo 2.500 kaloriako dieta egin dezakezu, adibidez. Kaloria kopuru hori elikagai ezberdinetan banatzen da. Eta hor egin daiteke aldea elikagaiak ekoizpen ekologikokoak diren ala ez; proteinak, hidratoak, mantenugai makroak, gatz mineralak…

Ohiko dieta-ereduan, hau da, elikadura ez-ekologikoan, askoz proteina gehiago hartzen ari gara; elikagaiak gaur egun proteinaz beteta daude. Baina, energetikoki elikagai batean proteina-unitate bat sortzeko, astakeria bat kostatzen zaigu; izan ere, ekoizpen-sisteman, nekazaritzan, sartu behar dugun nitrogeno hori planetaren muga da, kutsatu egiten du eta oso handia da.

Ez du zentzurik konparatzeak, adibidez, letxuga bat eta oilasko-bularki bat. Oso elikagai desberdinak dira. Pertsona askok ekoizpen ekologikoaren aurkako argudioak ematen dituztenean, esaten dute ohiko letxuga batek ekologikoak baino %2 proteina gehiago ateratzen duela; baina letxuga batean %2 proteina gehiago izateak zer esan nahi du, letxuga ez bada iristen %0,6 proteinara ere? Letxuga ez da elikagai proteikoa, eta tomatea ere ez da elikagai proteikoa.

Beraz, zer egiten ari gara ingurumenean sartzen ari garen nitrogeno horrekin? Ingurugiroa txikitzen ari gara proteina gehitzearen akats honekin, gero beste mantenugairik ez duten elikagaietara garamatzana.

Zer aukera ditu nekazaritza ekologikoak horizonte pandemiko honen aurrean?

Nik asko harritu naiz biztanleriak osasun-, ekologia-, gizarte- eta ingurumen-krisian izan duen erantzunaz. Harritu egin naiz, uste baitut biztanleriaren zati handi bat lehen aldiz jabetu dela hurbileko elikadurak duen garrantziaz. Mugak ixten direnean eta oinarrizko elikadurarako garraiobiderik ez dagoenean, salduak gaude.

Horregatik ohartu gara elikadura oso garrantzitsua dela, eta nahitaezkoa dela elikaduraren gaineko subiranotasunaren gaia berreskuratzea ere, beste herrialde batzuetako elikagaiekiko mendekotasunak ondorio larriak izan baititzake.

Ni Valentzian bizi naiz, eta inguruko ekoizleek ikusi dute elikagai ekologikoen eskaerak gora egin duela, zuzeneko salmentako nekazarien ekimen txikiek inoiz ez bezala gainezka egin zutela. Horrek ere atentzioa eman zidan. Uste dut barne-alarmaren pilotuak piztu direla eta gizarte gisa kontzientzia hartzen ari garela.

Valentziako Erkidegoan estatistikak igotzen ari ziren, eta orain askoz gehiago, 2020ko lehen hiruhilekoa bortitza izan da nekazaritza ekologikorako.

Nafarroan ere hazi egin dira hektareak eta ekoizleak 2019tik. Gainera, krisi horren aurrean, sektorea saskiak on line saltzearekin egituratu da, ohiko merkaturatze-kanalak itxita baitaude.

Txinparta atera da, eta nik uste aprobetxatu egin behar dugula. Sektore ekologikorako aukera bat da, eskemak aldatu dizkigutelako eta, batez ere, dena galduta zegoela uste genuen sektoreetan kontzientziak sortu dituelako. Kontua da nola eutsi txinparta horri eta aldaketa geldi araztea, baina uste dut gure memoriak esango digula ezin dugula lehen bezala ikusi.

Garrantzitsua izan den beste gauza bat da etorkizuneko belaunaldiei egokitu zaiela. Harrigarria izan da lau hilabetez ezin izan dutela sozializatu. Mezua izan da zerbait txarra gertatu dela eta gauzak hobeto egin behar direla. Esperantzatuta geunden, baina orain are gehiago, belaunaldi berriak, nolabait, ingurumen-kontzientziazio handiagoa hartzen ari dira.

Nola egin daiteke kontsumitzaileek erosketa-orga modu iraunkorrean betetzeko?

Zaila da, elikagaia salgai gisa sartu delako. Horrek esan nahi du prezioa duela, baina ez duela baliorik. Eta elikagaiaren ikusmoldea baliorantz aldatu beharko genuke, eta, horrela, erosketako orga bat kontzientzia handiagoz eta jasangarritasun handiagoz bete daiteke.

Askotan erosketa-orga betetzen duzu eta prezioari bakarrik begiratzen diozu. Diru gutxi gastatu duzu, baina, zer duzu orga beteta? zenbat hondakin daude organ? Nola ekoizten dira elikagaiak? zer ekoizlerengan du eragina orga horrek?

Zoritxarrez, elikagai-sistema intentsiboak jarri du elikagaietako merkantziaren balio guztia. Egia da, halaber, pandemiaren lehen faseetan sartu zela etxea janariz eta behar ez ditugun gauzez betetzeko eromena.

 Zure liburuan zapore ekologikoez ere hitz egiten duzu.

Liburuaren azken kapituluan, dietaz ari naizenean, elikagai ekologikoen zaporeez ere ari naiz. Seguru asko, orgak betetzen dituzten pertsona horietako asko adinekoak dira, beren bizitzako uneren batean beharrak ikusi zituzten adinekoak, eta orain supermerkatu beteak ikustea gustatzen zaie, baina, aldi berean, tomateak tomate-zaporerik ez duela gehien kexatzen direnak dira. Eta, orain, oso joera polita dago, iraganeko zaporea berreskuratzeko joera, eta gaur egungo ikerketa-korrontea ere bada; iraganeko zaporeak gogoratzea oso ona dela ikusarazten ari gara, jakiak benetan zaporea gogora dezan nahi baitugu. Eta hor zapore ekologikoek irabazi egiten dute. Zaporeak oso osagai emozionala du. Izan ere, elikagaien zaporeak eskualdera eramaten gaitu, gertu, familiara… ezta?

Zein dira nekazaritza ekologikoaren erronkak?

Niri gustatu zitzaidan irakurtzea estatistikak nazio-mailan atera zituztenean, ekoizpen-sistemaren azken etapa aldatu eta mugitu dela gehien: merkaturatzea eta eraldaketa. Elikagai ekologikoetan eraldaketa izan da beti gure atalik ahulena. Lehenengo herrialde ekoizlea izanik, nola liteke eraldaketaren hain sektore eskasa izatea? Izan ere, jakina, eraldaketan ere balio erantsia dago, ekoizlearen ahalegina, nolabait. Eta badirudi azken urteotan pilak jarri ditugula eta espero dugu gehiagora jotzea.

Era berean, uste dut gai izan behar dugula nekazaritzako elikagaien eraldaketarako ekimen txikiak dituzten ekoizleek bat egiteko eta egituratzeko. Masa produktibo bat bilatzea, baina, batez ere, banaketarekin eta merkaturatzearekin osagarria dena.

Nafarroan hainbat ekimen sortu dira, hala nola Ekoalde bilketa-zentroa, hileko merkatu ekologikoa (EKOMerkatua). Nola baloratzen duzu?
Ekoizleek kontatatzen didazuen aliantza horiek behar dituzte, banaketa eraginkorra izan dadin. Eta uste dut eraldaketa-ekimen txikiekin ere aliantza horiek ezartzea oso interesgarria dela. Zergatik? Sarean lan egin behar dugulako. Ahalegin handia da, baina emaitzak lortzeko modua da.

Zer mezu helaraziko zenieke garai hauetan ekoizleei?

Nahiz eta batzuetan garai txarrak etorri, egun bateko emaitzaren aurrean ez   gogogabetzea; ez gara egun bateko fruitua. Atzean daramagun lan izugarri baten emaitza gara. Ziurgabetasun handi baten aurrean gaude. Atzo gauza batek balio izan zuen, eta bihar ez du balioko. Gaizki egiten ari ginen gauzez ere asko jabetu beharko dugu. Zuhur jokatu eta pazientzia izan behar dugu. Ez da erraza izango, baina egiten ari garen ekimenen inguruan sinetsita bagaude, alternatiba bat aurkituko dugu, aurrera aterako dira, beste modu batera bada ere. Animo!